بهگزارش طلوع سیاست، کتاب «خلیج فارس و جزایر: پویاییهای تاریخی و قرن بیست و یکم» (The Persian Gulf and Islands: Historical Dynamics and the 21st Century) با همکاری چهارتن از استادان و پژوهشگران این دانشگاه، در انتشارات معتبر بینالمللی اشپرینگر (Springer) منتشر شد.
این اثر که در ژوئیه ۲۰۲۶ (مردادماه ۱۴۰۵)، به زبان انگلیسی راهی بازار نشر شده، حاصل همکاری دکتر نظامالدین فقیه (استاد بازنشسته بخش مدیریت)، دکتر سید ابوالقاسم فروزانی (استاد بخش تاریخ)، دکتر علیحسین صمدی (استاد بخش اقتصاد) و سارا فروزانی (دانشآموخته ادبیات انگلیسی) دانشگاه شیراز است.
این کتاب در ۸ فصل و ۱۸۵ صفحه به بررسی ابعاد تاریخی، حقوقی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی خلیج فارس و جزایر آن با رویکردی میانرشتهای میپردازد. انتشار این کتاب در شرایطی صورت میگیرد که خلیج فارس و تنگه هرمز، بهعنوان یکی از حساسترین گذرگاههای انرژی جهان، در کانون تحولات امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه قرار دارند.
همزمانی این اثر با تنشهای اخیر و بحثهای داغ پیرامون حاکمیت جزایر سهگانه و آینده گذار انرژی، بر اهمیت و ضرورت آن میافزاید و آن را به مرجعی بهموقع برای پژوهشگران و تحلیلگران مسائل منطقه تبدیل کرده است. کتاب خلیج فارس و جزایر، روند تحول تاریخی این منطقه را از روزگار باستان تا عصر حاضر بررسی میکند و با تأکید ویژه بر نقشهای راهبردی، اقتصادی و سیاسی جزایر، ابعاد مختلف این تحول را واکاوی می نماید. این اثر با بهرهگیری از یافتههای باستانشناختی، منابع کلاسیک و تاریخی، اسناد آرشیوی دوران استعمار و قواعد و رویههای حقوق بینالملل معاصر، نشان میدهد که چگونه عواملی چون جغرافیا، تجارت، امپریالیسم، نفت و منازعات مربوط به حاکمیت سرزمینی، در شکلدهی به سیاست منطقهای و نظم سیاسی ـ اقتصادی جهانی نقشآفرین بودهاند.
مؤلفان با اتخاذ رویکردی تلفیقی در سه حوزه تاریخ، حقوق بینالملل و اقتصاد سیاسی، هفت محور کلیدی را واکاوی میکنند: مناقشه حاکمیت بر جزایر سهگانه ایرانی (ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک)، نامگذاری و اهمیت تاریخی جزیره قشم، ژئوپلیتیک گذار انرژی، بازنمایی دریای پارس در متون کهن جغرافیایی، جغرافیای تاریخی مکران، جایگاه بندر سیراف در عصر آلبویه، و اکوسیستم کارآفرینی در کشورهای حوزه خلیج فارس. قراردادن این مطالعات در چارچوبی تحلیلی و منسجم، امکان تبیین نیروهای ساختاری و آرایشهای نهادیِ متحول را فراهم میآورد که در گذر زمان، صورتبندیهای سیاسی، اقتصادی و فضایی ـ اجتماعی خلیج فارس را شکل دادهاند.
همچنین، کتاب با بررسی انتقادی مباحثی چون میراث استعمار، دولتسازی، حاکمیت سرزمینی و همگرایی منطقهای، جایگاه خلیج فارس را بهعنوان یکی از کانونهای محوری نظم سیاسی ـ اقتصادی جهانی برجسته میسازد. در مجموع، فصلهای این کتاب درکی عمیق، تحلیلی و از نظر مفهومی استوار از جایگاه در حال تحول خلیج فارس در نظامهای جهانی ارائه میکنند و در عین حال، بستری نظری و تحلیلی ارزشمند برای پژوهشهای آینده و مطالعات میانرشتهای فراهم میآورند. این اثر، بهمثابه اهتمامی میانرشتهای، افزونبر آنکه مرجعی جامع برای مطالعه خلیج فارس به شمار میآید، سهمی ارزشمند و تأملبرانگیز در گسترش ادبیات پژوهشی این حوزه نیز ایفا میکند. ازاینرو، کتاب میتواند برای طیف گستردهای از مخاطبان، ازجمله پژوهشگران، استادان دانشگاه، سیاستگذاران، دیپلماتها و دستاندرکاران حوزههای اجرایی و راهبردی، سودمند باشد.
کتاب حاضر، خلیج فارس را نه صرفاً بهعنوان یک پهنه جغرافیایی، بلکه بهمثابه فضایی پویا و تاریخی به تصویر میکشد که در آن جغرافیا با تاریخ، حافظه فرهنگی با تحولات و آرمانهای جهان معاصر، و ساختارهای دیرپای قدرت با الگوهای نوظهور مبادله، تعامل و هویت درهمتنیدهاند. درنهایت، این اثر میکوشد با ارائه برداشتی دقیق، چندلایه و متوازن از خلیج فارس و جزایر آن، به غنای گفتمان علمی و فکری، پیرامون پایداری، صلح و همزیستی در جهانی که بیش از هر زمان دیگری از وابستگی متقابل برخوردار است، یاری رساند. همچنین، فصلی اختصاصی به چالشها و فرصتهای ژئوپلیتیک گذار انرژی در منطقه پرداخته و هشدارهای آن درباره تأثیر تنشهای تنگه هرمز بر شتاب جهانی به سوی انرژیهای تجدیدپذیر (که پیش از جنگ رمضان نگاشته شده) از ارزش پیشبینیکننده بالایی برخوردار است. این کتاب درنهایت، خلیج فارس را بهمثابه فضایی بههمتنیده از حافظه فرهنگی، ساختارهای قدرت و الگوهای نوظهور مبادله به تصویر میکشد و با ارائه برداشتی متوازن و چندلایه، مرجعی جامع برای پژوهشگران، سیاستگذاران و دیپلماتها در جهانی آکنده از وابستگی متقابل فراهم میآورد.
